Het Nut in Vredewold-Leek organiseerde op 21 juni 2026 een wandeling die in het teken stond van het leven van de Joodse bewoners van Leek. Vanuit het Joodse Schooltje maakten de 26 wandelaars kennis met de rijke, maar ook aangrijpende geschiedenis van de Joodse gemeenschap in het dorp.
De middag begon met een welkom door Jur Engels, voorzitter van het Nutsdepartement, waarna Fenna van de Zwaag van het Joodse Schooltje de deelnemers vertelde over de geschiedenis van de Joden in Leek. Ze schetste hoe het uitgraven van het Hoofddiep vanaf 1560 bijdroeg aan de ontwikkeling van Leek en daarmee indirect ook aan de vestiging van Joodse inwoners. In 1783 werd de eerste Joodse begraafplaats aangelegd. De eerste synagoge vond in 1809 onderdak in een woonhuis; in 1855 kreeg de gemeenschap een eigen synagoge.
Veel Joodse inwoners kwamen oorspronkelijk uit Duitsland en Oost-Europa. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de gemeenschap zwaar getroffen. Tweeënzestig Joodse inwoners uit Leek werden gedeporteerd. Slechts één vrouw, die in concentratiekamp Ravensbrück terechtkwam, overleefde. Tien anderen wisten de oorlog te overleven doordat zij onderdoken.
Al vroeg tijdens de wandeling werd stilgestaan bij de plek waar ooit de synagoge stond. Hoewel het gebouw in 1978 werd gesloopt, herinnert een markering op de muur nog aan deze bijzondere locatie. Ook passeerde de groep de voormalige winkel van Herman Denneboom, ooit een bekende zaak in Leek. Bij verschillende Stolpersteine vertelde Fenna de persoonlijke verhalen van de Joodse bewoners die hier hadden gewoond. Met oude foto's kregen de deelnemers letterlijk een gezicht bij de namen. De combinatie van deze verhalen met nog bestaande panden aan de Schreiershoek, zoals de woningen van Simon Gunter en Samuel Oudgenoeg, en het armenhuis uit 1907, waarvan Salomon Levij de eerste bewoner was, maakte veel indruk.
Voor een luchtiger moment zorgde Abel ten Have, die een door Iwe Postema geschreven verhaal voordroeg over Benno van Dam en zijn geliefde. Het verhaal kende helaas een tragisch einde, passend bij de geschiedenis van die tijd. De wandeling werd afgesloten bij een nakomeling van de kastanjeboom uit de achtertuin van Anne Frank, een plek die opnieuw aanleiding gaf om stil te staan bij de gebeurtenissen uit de oorlogsjaren.
Terug bij het Joodse Schooltje bleef een deel van de deelnemers nog napraten. Het werd een middag waarop regelmatig stilte viel, maar die vooral duidelijk maakte hoeveel verhalen er nog schuilgaan achter de straten en gebouwen van Leek. Lees meer
